De impact van scheiding op kinderen

Een scheiding is vrijwel altijd een emotionele en intense periode, waarin voor ouders én kinderen veel verandert. Het raakt niet alleen de relatie tussen ouders, maar ook de manier van opvoeden en het dagelijks opgroeien van kinderen. Het wordt niet voor niets beschouwd als een ingrijpende jeugdervaring of Adverse Childhood Experience (ACE).  

Onderzoek toont aan dat een scheiding gevolgen kan hebben voor het welzijn en de ontwikkeling van kinderen. Sommige kinderen ervaren bijvoorbeeld tijdelijk meer emotionele of gedragsproblemen, moeilijkheden op school of problemen in relaties met anderen. Tegelijk zijn de verschillen tussen kinderen groot: niet ieder kind ontwikkelt na een scheiding. Hoe groot de impact is, hangt sterk samen met wat kinderen vóór, tijdens en na de scheiding meemaken.

Bij veel kinderen nemen moeilijkheden na verloop van tijd af, terwijl ze bij een kleinere groep langer kunnen aanhouden. Vooral wanneer verschillende moeilijkheden samenkomen, zoals aanhoudend conflict, financiële problemen of veel veranderingen in korte tijd, kan de impact groter zijn.

Kinderen reageren niet allemaal op dezelfde manier op een scheiding. Hun ervaringen en gevoelens kunnen sterk verschillen naargelang hun leeftijd, persoonlijkheid, gezinscontext en de manier waarop de scheiding verloopt. Bovendien kunnen uiteenlopende emoties tegelijkertijd aanwezig zijn. Een kind kan bijvoorbeeld verdrietig zijn omdat een ouder niet langer thuis woont, maar tegelijk ook opgelucht omdat er minder ruzie is. 

Uit de Scheiding in Vlaanderen II-data data blijkt dat verdriet over verschillende leeftijdsgroepen heen vaak voorkomt. Oudere kinderen en jongeren rapporteren daarnaast vaker angst voor veranderingen en schuldgevoelens. Meisjes rapporteren gemiddeld vaker gevoelens van angst en boosheid dan jongens.

Ook de allerjongste kinderen ervaren veranderingen in het gezin, al kunnen zij nog niet altijd met woorden vertellen wat er aan de hand is. Gevoelens van spanning of onzekerheid kunnen bijvoorbeeld zichtbaar worden in huilen, aanklampend gedrag, veranderingen in eten of slapen of moeite met afscheid nemen. Meer informatie hierover vind je op de Kind en Gezin website.

Ook wat aan de scheiding voorafgaat, speelt mee. Kinderen die de scheiding zagen aankomen, rapporteren achteraf vaker gevoelens van opluchting. Daarnaast blijkt dat wanneer ouders uitleg geven over de scheiding, kinderen minder schuldgevoelens ervaren. Een duidelijke en constructieve uitleg kan kinderen helpen begrijpen wat er gebeurt. Daarbij is het belangrijk dat ouders elkaar niet zwartmaken en benadrukken dat ze, ook na de scheiding, allebei ouder blijven. Meer hierover in 'Wat is volgens kinderen en jongeren belangrijk in hulp bij scheiding?'.

De beleving kan bovendien veranderen wanneer kinderen ouder worden. Vragen of gevoelens kunnen later opnieuw naar boven komen, bijvoorbeeld wanneer een ouder een nieuwe partner krijgt of wanneer een kind de scheiding vanuit zijn ontwikkeling anders begint te begrijpen.

Kinderen en jongeren zijn meer dan slachtoffers van een scheiding. Ze hebben rechten, noden én veerkracht. In ‘Wat is volgens kinderen en jongeren belangrijk in hulp bij scheiding?’ lees je welke steun zij zelf als waardevol ervaren en hoe je als professional kan bijdragen aan een omgeving waarin kinderen zich gesteund en gehoord voelen.

Veerkracht betekent niet dat kinderen geen verdriet, boosheid of andere moeilijke gevoelens ervaren. Het gaat erom dat zij, met steun vanuit hun omgeving, opnieuw een evenwicht kunnen vinden. Een warme relatie met ouders, steun van andere vertrouwde volwassenen, duidelijke communicatie en voldoende stabiliteit en voorspelbaarheid kunnen daarbij helpen. 

Vooral bij aanhoudende conflicten vraagt de positie van het kind extra aandacht. Kinderen kunnen voorzichtig worden met wat ze over de ene ouder vertellen uit angst de andere ouder verdrietig of boos te maken. Andere kinderen proberen conflicten te verminderen of voelen zich verantwoordelijk voor het welzijn van een ouder. Kinderen kunnen zo terechtkomen in loyaliteitsconflicten of betrokken worden in de strijd tussen hun ouders. Meer hierover in 'Scheiding en langdurige conflicten'.

• Luister naar het verhaal van het kind. Vraag wat er veranderd is en hoe het kind dit zelf beleeft. Geef ruimte aan verschillende gevoelens en heb bij jonge kinderen ook aandacht voor wat zij via hun gedrag laten zien. 
• Kijk verder dan het gedrag dat je ziet. Boosheid, teruggetrokken gedrag of moeilijkheden op school hoeven niet automatisch het gevolg te zijn van de scheiding. Bekijk samen met het kind wat er speelt en houd rekening met de bredere context. 
• Help ouders om duidelijke, constructieve uitleg te geven. Help hen een verhaal te vinden dat beide ouders in hun waarde laat, het kind niet belast met schuld en de nadruk legt op het blijvende ouderschap. 
• Houd het kind uit het conflict. Zorg dat het kind geen boodschapper wordt, geen partij hoeft te kiezen en niet als strijdobject wordt ingezet. Help ouders om elkaar, ook wanneer de partnerrelatie moeilijk is, in hun ouderrol te blijven respecteren. Zelfs ogenschijnlijk onschuldige zaken zoals mopjes maken of met de ogen rollen als het over de andere ouder gaan, worden gevoeld door het kind. Neutraliteit tonen tegenover de andere ouder (als positiviteit niet lukt) is cruciaal.
• Zoek samen naar wat houvast geeft. Kijk naar routines, relaties en steunfiguren die het kind veiligheid bieden en besteed ook aandacht aan wat al goed gaat. 
• Blijf doorheen de tijd aandacht hebben voor de beleving van het kind. Vragen of gevoelens kunnen later opnieuw naar boven komen. Een scheiding blijft een proces en kan in een volgende ontwikkelingsfase opnieuw een andere betekenis krijgen.

Lees meer in ‘Wat is volgens kinderen en jongeren belangrijk in hulp bij scheiding?’.