Bied veiligheid en continuïteit
Een scheiding brengt vaak onzekerheid met zich mee. Kinderen geven aan dat voorspelbaarheid en duidelijkheid hen helpen om opnieuw houvast te vinden. Continuïteit betekent niet dat beide ouders dezelfde regels of gewoonten moeten hanteren. Wel helpt het wanneer belangrijke afspraken duidelijk zijn en kinderen weten wat ze kunnen verwachten.
Ook vertrouwde plekken en routines kunnen een gevoel van veiligheid bieden. Denk bijvoorbeeld aan school, de kinderopvang, hobby's of contact met grootouders en andere belangrijke steunfiguren. Sommige kinderen willen daar graag praten over de scheiding, terwijl anderen net behoefte hebben aan een plek waar niet alles rond de scheiding draait. Als professional is het belangrijk om aan te sluiten bij wat het kind op dat moment nodig heeft.
Behoed kinderen voor loyaliteitsconflicten
Kinderen zijn loyaal aan beide ouders. Wanneer ouders blijven conflicteren, kunnen kinderen het gevoel krijgen dat ze moeten kiezen tussen mama en papa. Dat zorgt vaak voor stress, schuldgevoelens en onzekerheid.
Kinderen ervaren niet alleen openlijke ruzies als belastend. Ook subtiele signalen, zoals zuchten, sarcastische opmerkingen, met de ogen rollen of kleine negatieve opmerkingen over de andere ouder, kunnen ervoor zorgen dat kinderen het gevoel krijgen dat ze partij moeten kiezen.
Als professional kan je ouders ondersteunen om:
- kinderen niet te gebruiken als boodschapper tussen beide ouders;
- conflicten zoveel mogelijk buiten het zicht en gehoor van kinderen te houden;
- respectvol te blijven spreken over de andere ouder, ook wanneer er onenigheid is;
- kinderen expliciet de boodschap te geven dat ze van beide ouders mogen blijven houden.
Meer informatie over loyaliteitsconflicten en de impact ervan vind je bij (LINK) Thema 4: De impact van een scheiding op kinderen.
Help kinderen begrijpen wat er gebeurt
Kinderen hebben nood aan duidelijke, eerlijke en leeftijdsgerichte uitleg over de scheiding. Ze willen begrijpen wat er gebeurt, wat er gaat veranderen en vooral wat dit voor hen betekent. Maak ook duidelijk dat de scheiding niet hun schuld is.
Onderzoek toont aan dat oudere kinderen vaak al vóór de aankondiging signalen oppikken en betekenis proberen geven aan wat er gaande is. Open communicatie helpt om onzekerheid, misverstanden en onterechte schuldgevoelens te voorkomen.
Ook baby's en jonge kinderen die nog niet over de taal beschikken om de situatie te begrijpen, worden beïnvloed door wat er thuis gebeurt. Ze beleven hun omgeving vooral via al hun zintuigen en voelen stress en spanningen vaak sterk aan. Op de website van Kind en Gezin vind je meer informatie over de impact van scheiding volgens leeftijd van een kind en wat ouders kunnen doen om om hen te ondersteunen (link naar nieuwe pagina).
Vraag naar gedachten en gevoelens
Vanwege hun recht op inspraak krijgen kinderen vanaf 12 jaar een uitnodiging van de rechtbank om (schriftelijk of mondeling) hun verhaal te doen. Ook kinderen jonger dan twaalf mogen met de familierechter praten als zij daar nood aan hebben (zie LINK). Maar ook buiten de rechtbank is het cruciaal te luisteren naar wat een kind te zeggen heeft: wat het voelt en denkt. En daar expliciet naar te vragen.
Thuis is die ruimte er niet altijd. Kinderen willen hun ouders niet belasten, zijn bang om partij te moeten kiezen of hebben ervaren dat hun woorden ongewenste gevolgen hebben. Ze hebben expliciet de erkenning nodig dat hun gevoelens en gedachten er mogen zijn, ook als die niet zo positief zijn.
Kinderen en jongeren zullen hun verhaal sneller met je delen wanneer:
- je oprechte interesse toont en duidelijk maakt dat hun gevoelens en ideeën ertoe doen;
- je voldoende tijd voorziet, vertrouwen groeit geleidelijk;
- je respectvol spreekt over beide ouders en je jezelf onpartijdig opstelt;
- het onderwerp van het gesprek duidelijk en afgebakend is;
- je aanvaardt dat er niet altijd een pasklaar antwoord of oplossing hoeft te zijn: echt luisteren begint bij aanwezig zijn.
Let ook op hoe je vragen stelt. Te brede of abstracte vragen kunnen overweldigend zijn of het gevoel geven dat het kind moet spreken over onderwerpen die het niet volledig begrijpt. Concrete en gerichte vragen helpen om het gesprek toegankelijk te maken. Voorbeelden van helpende vragen:
- Is er iets dat je mist van vroeger?
- Hoe ervaar je de wissel van het ene naar het andere huis?
- Veel jongeren in jouw situatie zijn soms boos of verdrietig. Dat is logisch. Sommige jongeren hebben het gevoel dat erover praten de dingen soms alleen maar erger maken, heb jij dat ook?
- Is er iemand met wie je goed kan praten over wat er thuis gebeurt?
Betrek kinderen bij belangrijke beslissingen
Kinderen willen graag betrokken worden bij beslissingen die een invloed hebben op hun dagelijks leven. Dat betekent niet dat zij zelf de verantwoordelijkheid dragen voor moeilijke keuzes, maar wel dat zij de kans krijgen om hun mening te geven en dat volwassenen daar rekening mee houden.
Uit Vlaams onderzoek blijkt dat vier op de tien kinderen helemaal niet betrokken werden bij beslissingen over hun verblijfsregeling. Slechts één op vier voelde zich echt betrokken. Tegelijk geeft bijna één op drie kinderen aan graag meer betrokken te willen worden.
Als professional kan je:
- kinderen ruimte geven om hun wensen, ervaringen en bezorgdheden te verwoorden;
- samen verkennen wat voor hen belangrijk is in het dagelijkse leven;
- ouders ondersteunen om de stem van hun kind mee te nemen in beslissingen, zonder de verantwoordelijkheid bij het kind te leggen.
Kinderen serieus nemen betekent niet dat zij alles mogen beslissen. Wel betekent het dat hun ervaringen en perspectief een plaats krijgen in het gesprek. Dat draagt niet alleen bij aan hun gevoel van erkenning, maar helpt ook om afspraken beter te laten aansluiten bij hun leefwereld.
Wil je kinderen en jongeren op een kindgerichte manier betrekken bij gesprekken over een scheiding? De tools uit het praktijkonderzoek The Voice of Kids bieden concrete handvatten voor professionals en bemiddelaars die met kinderen en jongeren in gesprek gaan.