Sociale cohesie: de lijm die een samenleving verbindt
Sociale cohesie verwijst naar de lijm of bindkracht in een samenleving zoals de mate waarin mensen zich met elkaar verbonden voelen, elkaar vertrouwen, kunnen samenleven in diversiteit, en bereid zijn om bij te dragen aan het algemeen belang. Tegelijk is sociale cohesie geen vaststaand gegeven. Wat mensen verbindt, verschilt van plaats tot plaats én doorheen de tijd. Dat maakt het begrip krachtig, maar ook complex. Sociale cohesie is vaak een containerbegrip, een parapluterm die in beleid en praktijk veel wordt gebruikt, zonder dat altijd duidelijk is wat er precies mee bedoeld wordt (Abrahams, 2016; Schiefer & van der Noll, 2017 )
Een begrip met een lange geschiedenis
Het idee van sociale cohesie is al meer dan een eeuw een onderwerp van debat in de sociale wetenschappen. In het Europa van de 19de en 20ste eeuw ging het sterk over de vraag hoe samenlevingen bij elkaar blijven wanneer traditionele verbanden zoals familie, dorp en kerk minder vanzelfsprekend worden (Duhaime et al., 2004). Sinds de jaren 1990 zien we een hernieuwde aandacht voor het concept sociale cohesie. Mede door maatschappelijke uitdagingen zoals individualisering, globalisering, en diversiteit. Die spanning tussen eenheid en diversiteit die al lang het debat over sociale cohesie mee vormgeeft, is vandaag nog steeds zichtbaar in debatten over burgerschap, identiteit, integratie en polarisatie (Anderson, 1991; Castles, 1995; Vandenbroeck, 2017).
Van multiculturalisme naar interculturalisme
Vandaag wordt sociale cohesie steeds vaker besproken in relatie tot migratie en diversiteit. Het debat verschoof van multiculturalisme (groepen naast elkaar, erkenning van culturele verschillen) naar kritieken op segregatie en het risico dat groepen langs elkaar leven (Vertovec, 2022; Berry & Ward, 2016). Interculturalisme kwam sterker op als benadering die niet alleen verschil erkent, maar actief inzet op dialoog, interactie, gedeelde principes en wederzijds respect (Zapata-Barrero, 2017; Loobuyck, 2012).
Tegelijk groeit het besef dat cohesie nooit enkel een cultureel project is, want sociaaleconomische ongelijkheid en uitsluiting zijn minstens even bepalend voor de verbondenheid in een samenleving. Voor een jeugd- en gezinsbeleid is dit cruciaal: als gezinnen drempels ervaren (armoede, discriminatie, taalbarrières, digitale kloof), dan ondermijnt dat niet alleen individuele kansen, maar ook het vertrouwen in voorzieningen en het gevoel mee te tellen, te mogen deelnemen.
Geen één definitie, wél een gedeelde kern
Onderzoekers zijn het opvallend eens over één ding: er bestaat geen eenduidige definitie van sociale cohesie. Schiefer & van der Noll tonen in hun literatuurreview wel dat veel benaderingen rond dezelfde kern draaien: (1) sociale relaties, (2) identificatie/erbij horen, en (3) gerichtheid op het algemeen belang.
Voor het werkveld hoeft dit gebrek aan eenduidigheid geen probleem te zijn, zolang we het begrip werkbaar maken: wat bedoelen we precies als we zeggen “we versterken sociale cohesie”? Hoe merken we dat in het leven van gezinnen en jongeren?