Diversiteit is een kracht, maar vraagt actieve inzet tegen uitsluiting en polarisatie
Diversiteit is vandaag een realiteit in Vlaanderen: gezinnen verschillen in:
- taal
- herkomst
- gezinssamenstelling
- socio-economische positie
- geloof
- opvoedingsstijlen
- levensloop
In het werken met gezinnen, kinderen en jongeren komt die veelheid heel diversiteit concreet samen in wachtkamers, spelmomenten, onthaalgesprekken en groepsactiviteiten. Diversiteit kan sociale cohesie versterken, omdat ze nieuwe perspectieven, nieuwe verbindingen en leerprocessen mogelijk maakt, maar ze vraagt ook actief werk.
Zonder bewuste inzet kan diversiteit omslaan in parallelle werelden, uitsluiting of polarisatie.
Sociale cohesie is niet gelijk worden
In klassieke opvattingen wordt sociale cohesie soms gekoppeld aan gedeelde waarden, één identiteit of één manier van samenleven. In diverse contexten kan dat problematisch zijn. Wanneer sociale cohesie wordt geïnterpreteerd als aanpassen aan een dominante norm, kan dat gezinnen uitsluiten die minder taalvaardig zijn, andere opvoedculturen hebben of minder vertrouwd zijn met voorzieningen (Schiefer & van der Noll, 2017; Anderson, 1991).
Sociale cohesie betekent in deze context niet dat iedereen hetzelfde wordt, maar dat mensen zich gelijkwaardig kunnen voelen en mee kunnen doen, mét behoud van verschil.
Daarom sluit een interculturele benadering van sociale cohesie beter aan: niet enkel diversiteit erkennen, maar actief inzetten op dialoog, interactie en gedeelde ruimte, met respect voor verschillen (Zapata-Barrero, 2017; Loobuyck, 2012). Dat vraagt om praktijken die ontmoeting mogelijk maken, maar ook alert zijn voor drempels en machtsverhoudingen.
De rol van professionals: actief werken aan inclusie
In praktijken spelen professionals en vrijwilligers een cruciale rol in het omgaan met diversiteit. Dat begint bij het relationele: een warm onthaal, ruimte voor het kleine ontmoeten, een oordeelvrije sfeer en aandacht voor meervoudige identiteiten. Maar het gaat verder dan dat. Wie sociale cohesie wil versterken in diversiteit, moet voortdurend de vraag stellen;
- Wie is er aanwezig?
- Wie ontbreekt?
- En waarom?
Een inclusieve praktijk;
- Maakt diversiteit zichtbaar en bespreekbaar zonder het te problematiseren,
- werkt aan toegankelijkheid zoals taal, openingsuren, kostprijs, digitale alternatieven,
- Creëert veilige ruimtes zonder hokjesdenken,
- Bouwt bruggen tussen gezinnen én tussen gezinnen en voorzieningen.
Waarom politiserend werken onmisbaar is
Een belangrijk punt is dat sociale cohesie niet alleen relationeel is, maar ook maatschappelijk. Diversiteit vraagt dus niet enkel dat gezinnen elkaar ontmoeten, maar ook dat de samenleving zó georganiseerd is dat iedereen kan deelnemen. Wanneer gezinnen botsen op wachttijden, complexe digitale procedures, onzekere statuten, discriminatie of ontoegankelijke kinderopvang, dan gaat het niet over “individuele tekorten”, maar over structurele ongelijkheid.
Daarom is politiserend werken essentieel. Politiserend werken betekent: samen met gezinnen zichtbaar maken waar het wringt, dat benoemen als onrecht of uitsluiting, en die signalen vertalen naar gedeelde vragen en mogelijke verandering.
Het gaat niet over partijpolitiek, maar over rechtvaardigheid. Is dit eerlijk? Moet dit zo blijven? Wat kunnen we hier samen aan doen? Zoals De Corte, Hermans, Raeymaeckers en Bouchaute (2022) het omschrijven, richt politiserend sociaal werk zich op het zien, benoemen, bevragen en veranderen van praktijk, beleid en samenleving richting meer democratie, inclusie en rechtvaardigheid. In diversiteitskwesties is dit cruciaal. Als sociale cohesie te sterk wordt ingevuld als integreren in bestaande systemen, dan blijven de systemen zelf buiten schot.
Politiserend werken helpt om verantwoordelijkheid te verschuiven van de ouder die niet mee kan naar het systeem dat ouders mist. Het maakt ruimte voor een collectieve stem en voor structurele verbeteringen, bijvoorbeeld rond taaltoegankelijke communicatie, digitale alternatieven, eerlijke toeleiding, of het wegwerken van discriminerende drempels.
Sociale cohesie in diversiteit betekent: verbinden zonder te homogeniseren. Diversiteit is een kracht wanneer gezinnen zich welkom voelen, wanneer verschillen erkend worden, wanneer er bruggen ontstaan tussen groepen, en wanneer drempels actief worden weggewerkt. Dat vraagt relationeel vakmanschap én een maatschappelijke bril.
Door ontmoeting te combineren met inclusieve praktijken, structurele signalering en politiserend werken, wordt sociale cohesie geen vaag ideaal, maar een concreet proces van samenleven waarin iedereen kan meedoen.