Definitie
Grensoverschrijdend gedrag gaat over omgangsvormen die iemand als ongewenst of opgedrongen ervaart. Het speelt vooral in situaties die bedreigend, vijandig, beledigend, sociaal onveilig of kwetsend aanvoelen.
Online grensoverschrijdend gedrag omvat alle vormen van grensoverschrijding die plaatsvinden via internet of digitale media. Denk aan sociale media zoals Facebook, Instagram, Snapchat, TikTok, maar ook minder bekende platformen zoals Reddit, Telegram, 4chan en 8chan.
Het kan zich uiten in:
- Geschreven of gesproken berichten
- Emoticons en memes
- Foto’s en video’s
Hoe verschilt online van offline?
- Altijd en overal: het kan doorgaan op elk uur van de dag. Dus ook als de dader en het slachtoffer thuis zijn. Dat maakt het slachtoffer extra kwetsbaar. Thuis zijn biedt dan geen veiligheid, wat het effect van het grensoverschrijdend gedrag vergroot.
- Groot bereik: de dader heeft bij online grensoverschrijdend gedrag een groter publiek dan bijvoorbeeld op het schoolplein.
- Blijvend effect: digitale bestanden, zoals foto’s en video’s, kunnen razendsnel en breed worden verspreid en zijn vrijwel onmogelijk volledig te verwijderen. Zelfs als het gedrag stopt, blijven nare berichten, reacties of beelden vaak terug te vinden. Dit maakt de impact langdurig.
- Op afstand en vaak anoniem: daders kunnen handelen zonder fysiek aanwezig te zijn en zich achter anonimiteit verschuilen, wat slachtoffers extra machteloos kan maken.
- Subtiel en onzichtbaar: online grensoverschrijdend gedrag kan zich uiten in ogenschijnlijk kleine of verborgen acties, die voor buitenstaanders moeilijk te herkennen zijn, maar voor het slachtoffer grote gevolgen hebben.
“Het was maar een grap”
Humor kan verbinden, spanning doorbreken en moeilijke onderwerpen bespreekbaar maken. Maar online mist vaak nuance: je ziet geen lichaamstaal, hoort geen toon en hebt weinig kans op herstel. Wat offline grappig lijkt, kan online hard of kwetsend overkomen.
Getuigenis:
“Een ouder deelde in de WhatsApp-groep een meme waarin mijn adviezen over voeding en slaap bij peuters belachelijk werden gemaakt. Hoewel het als een ‘grapje’ bedoeld was, voelde ik mij beschaamd en niet serieus genomen" (verpleegkundige Kind & Gezin).
Humor als excuus
Soms wordt humor bewust ingezet om kwetsend gedrag te verdoezelen. Door iets een grap te noemen, probeert iemand kritiek te ontwijken en de ernst te verminderen. Maar voor wie geraakt wordt, voelt het allesbehalve onschuldig.
Getuigenis:
“Een seksistische of racistische opmerking gevolgd door een knipoog of ‘haha, niet serieus bedoeld’ blijft kwetsend — ook al wordt het als grap verpakt" (consulent SDJ).
Hoe blijf je aan de juiste kant van de grens?
Twijfel je? Stel jezelf deze vragen:
- Zou ik dit ook zeggen als de persoon erbij stond?
- Zou ik het grappig vinden als het over mij ging?
- Lacht iedereen mee — of juist niet?
Belangrijk: Humor verbindt alleen als iedereen zich erbij goed voelt. Zodra iemand zich gekwetst, buitengesloten of gekleineerd voelt, is het geen grap meer, maar grensoverschrijdend gedrag.
Zes criteria om in te schatten of online gedrag over de grens gaat
Niet alles online is meteen grensoverschrijdend. Om beter te beoordelen, ontwikkelde Grenswijs zes criteria, gebaseerd op het Sensoa Vlaggensysteem.:
- Toestemming: Is er instemming, expliciet of impliciet? Als iemand misleid, onder druk gezet of verrast wordt, is er geen sprake van echte toestemming.
- Gelijkwaardigheid: Zijn betrokkenen gelijkwaardig, of is er machtsongelijkheid (leeftijd, status, kennis, aantal volgers)?
- Vrijwilligheid: Kan iemand vrij kiezen en stoppen? Dwang, chantage, dreigementen of sociale druk maken gedrag onvrijwillig. Online gebeurt dit bijvoorbeeld via intimidatie, omkoping of het inzetten van sociale druk.
- Ontwikkelingsniveau: Past het gedrag bij leeftijd en mogelijkheden van de betrokkenen? Kinderen en kwetsbare personen hebben extra bescherming nodig omdat het vermogen om grenzen in te schatten ontbreekt.
- Context: Gedrag krijgt betekenis in de situatie. Wat in een besloten groep grappig lijkt, kan op een openbaar platform kwetsend of ongepast zijn. Ook gelden er andere normen in een professionele context dan in een privéomgeving.
- Impact: Hoe groot zijn de gevolgen? Denk aan:
- Herhaling en duur: Hoe vaak en hoe lang? Stopt het gedrag wanneer er grenzen worden aangegeven? Online pesten kan 24/7 doorgaan.
- Intensiteit: Hoe persoonlijk of intiem is het gedrag? Het delen van naaktbeelden is bijvoorbeeld veel ingrijpender dan een losse kwetsende opmerking.
- Besef en intentie: Is de pleger zich bewust van de schade? In welke mate heeft de pleger de intentie om te kwetsen of te schaden?
- Bereik: Hoeveel mensen zien het? Online kan een bericht in enkele minuten viraal gaan.
- Steun: Welke opvang krijgt het slachtoffer?