Proportioneel universalisme als leidraad voor armoedebeleid en dienstverlening

Onderzoek toont duidelijk: we starten ons leven niet met gelijke kansen. Kinderen die opgroeien in armoede hebben een grotere kans op een zwakkere gezondheid, lagere onderwijskansen en een kortere levensverwachting. Ongelijkheid begint dus al bij de geboorte. 

Er is heel wat bewijs dat investeringen in basisvoorzieningen zoals kleuteronderwijs, kinderopvang en preventieve gezinsondersteuning een essentiële schakel zijn in een breder beleid inzake armoedebestrijding en sociale ongelijkheid.  

Tegelijk zien we in de praktijk dat net gezinnen die het meeste baat hebben bij deze voorzieningen, er minder gebruik van maken. Zo maken gezinnen met een hoger inkomen vaker gebruik van kinderopvang. Dit fenomeen staat bekend als het Mattheuseffect: wie het al goed heeft, blijft erop vooruitgaan.   

Dat ligt niet aan individuele keuzes, maar onder andere aan het feit dat er vaak minder (kwalitatieve) kinderopvangplaatsen zijn in kwetsbare wijken dan in meer gegoede buurten. Daardoor profiteren kinderen uit kansrijke gezinnen vaker van de voordelen van kinderopvang, wat ongelijkheid verder versterkt.

De uitdaging is om armoedebestrijdingsbeleid en dienstverlening zo vorm te geven dat ze ongelijkheid verkleinen in plaats van onbedoeld versterken. Proportioneel universalisme biedt hiervoor een belangrijke leidraad.

Proportioneel universalisme vertrekt vanuit een eenvoudig principe: zorg voor een toegankelijk basisaanbod voor iedereen (universeel), maar investeer extra daar waar de noden het grootst zijn (proportioneel).

Dat betekent niet dat er voor elke doelgroep aparte systemen moeten worden ontwikkeld. Wel dat organisaties en beleidsmakers bewust nadenken over welke gezinnen moeilijker bereikt worden en welke bijkomende inspanningen nodig zijn om hen te ondersteunen.

Onderzoeker Wim Van Lancker (KU Leuven) beschrijft vier hefbomen om proportioneel universalisme (lokaal) in de praktijk te brengen.

1. Krijg zicht op de noden in je werkingsgebied

• Breng in kaart waar armoede en kwetsbaarheid zich concentreren.
• Gebruik beschikbare data en dashboards. Opgroeien bundelt heel wat interessante cijfers op verschillende niveaus.
• Combineer cijfers met signalen uit de praktijk.
• Analyseer welke drempels gezinnen ervaren bij het gebruik van voorzieningen.
• 👉 Bijvoorbeeld: in de armste wijken is het minste kinderopvang beschikbaar, wat een impact heeft op de tewerkstelling van ouders, vooral moeders.

2. Differentieer je aanbod

• Zorg voor een open en toegankelijk basisaanbod voor iedereen.
• Bepaal welke subgroepen de grootste ondersteuningsnoden hebben. Werk met relevante indicatoren om prioriteiten te bepalen.
• Varieer of intensifieer je aanpak eventueel voor deze kwetsbare groepen. Het vijfstappenplan van Gezond Leven kan helpen om te bepalen wanneer een aangepast of aanvullend aanbod aangewezen is.
• 👉 Bijvoorbeeld: In Antwerpen verspreidt het Huis van het Kind folders waarin tekst zoveel mogelijk vervangen wordt door pictogrammen en foto’s zodat het door zoveel mogelijk mensen begrepen wordt. 

3. Zet in op het toekennen van sociale rechten

• Maak het toekennen van sociale rechten zo eenvoudig mogelijk.
• Werk waar mogelijk met automatische rechtentoekenning. 
• Vermijd administratieve drempels en stigma.
• Informeer gezinnen proactief over hun rechten.
• 👉 Bijvoorbeeld: ga bij elk contact in een Huis van het Kind na of gezinnen recht hebben op zorgtoeslag binnen het Groeipakket.

4. Signaleer structurele knelpunten

• Erken de grenzen van individuele hulpverlening.
• Bundel signalen en maak structurele problemen zichtbaar.
• Werk samen om structurele problemen aan te kaarten op lokaal, Vlaams en/of federaal niveau.
• 👉 Bijvoorbeeld: Opgroeien experimenteert momenteel met een signaaltool waarbij praktijkwerkers van Kind en Gezin knelpunten uit hun dagelijkse werking systematisch kunnen registreren en delen met Vlaamse teams. Er wordt gewerkt aan een uitbreiding, zodat ook andere partners signalen kunnen aanbrengen.

Het principe van proportioneel universalisme is niet vrijblijvend en kan de onderliggende ongelijkheden niet zomaar oplossen. Armoedebestrijding vraagt structurele maatregelen op verschillende bestuursniveaus én kwaliteitsvolle, toegankelijke voorzieningen die extra ondersteuning bieden waar de noden het grootst zijn.

Het vraagt om een beleid dat: 

• de impact op armoede, mensen in armoede of op ongelijkheid systematisch evalueert, bijvoorbeeld via een armoedetoets;
• het verkleinen van armoede en ongelijkheid als gedeelde doelstelling vooropstelt, over alle bestuursniveaus en beleidsdomeinen heen, zoals werk, wonen, onderwijs, welzijn en gezondheid;
• middelen proportioneel inzet volgens de noden, met extra investeringen voor groepen en gebieden waar de kwetsbaarheid het grootst is;
• ervaringsdeskundigen en relevante organisaties actief betrekt bij de ontwikkeling, uitvoering en evaluatie van beleid.